Mtego wa Nje: Siri za Mabondia wa Tanzania Kuteseka Ugenini na Jinsi ya Kujinasua

Katika Ukanda wa Afrika Mashariki na Kati (CECAFA), Tanzania inaendelea kushuhudia ukuaji mkubwa wa michezo mbalimbali, hususani soka na ngumi za kulipwa. Vipaji vingi vya masumbwi nchini vimekuwa vikionyesha uwezo mkubwa na kupeperusha vyema bendera ya taifa ndani na nje ya mipaka.

Hata hivyo, nyuma ya mwangaza na mafanikio hayo, kuna upande wa pili wenye kutesa: changamoto nzito zinazowakabili mabondia wa Kitanzania wanapokwenda kupigana ugenini. Visa vya dhuluma, mikataba yenye masharti ya kinyonyaji, pamoja na changamoto za kisaikolojia vimekuwa sehemu ya kilio kinachozima ndoto za vijana wengi.

1. Shida Ipohapa: Maandalizi Mabovu na Ukosefu wa Elimu ya Mikataba

Changamoto ya bondia anapokwenda kupigana kimataifa haianzi siku anayopanda ulingoni, bali huanzia kwenye maandalizi ya safari yenyewe. Bondia anaweza kuwa na kiwango bora cha ulingoni, lakini kama hana meneja anayejua taratibu za kimataifa, mkataba uliopitiwa na wataalamu, au mwakilishi wa kusimamia maslahi yake ugenini, lazima ataingia kwenye mtego.

Tatizo kubwa zaidi ni elimu duni kuhusu mikataba. Mabondia wengi huangalia kiasi cha fedha wanachotahidiwa badala ya kuchunguza vipengele muhimu kama:

• Nani anahusika na gharama za usafiri, malazi, na chakula?

• Muda wa kuwasili nchini husika na utaratibu wa mazoezi.

• Masharti ya uzito, vipimo vya afya, na utaratibu wa malipo endapo pambano litahairishwa au kusitishwa.

Bila timu yenye uzoefu—ikihusisha meneja, promota, na mwanasheria—bondia hujikuta akitumia nguvu nyingi kupambana na changamoto za nje ya ulingo badala ya pambano lenyewe.

2. Presha ya Kisaikolojia na Mabadiliko ya Mifumo

Kupigana ugenini kunahitaji utayari wa kiakili na kisaikolojia. Bondia anapaswa kujiandaa na hali ya hewa tofauti, chakula kisichozoeleka, usafiri, na presha kutoka kwa mashabiki wa nyumbani.

Pia, mifumo ya ngumi hutofautiana kutoka nchi moja kwenda nyingine. Taratibu za leseni, usajili, vipimo vya afya na uzito zinaweza kuchezewa au kubadilishwa ghafla ili kumvuruga bondia mgeni kisaikolojia. Bondia asiye na maandalizi ya mambo haya hujikuta akiingia ulingoni akiwa tayari ameshapoteza pambano kiakili.

3. Mikasa ya Kweli kutoka kwa Mabondia Wenyewe

Mabondia kadhaa wa Tanzania wameeleza uzoefu wao mchungu walipokwenda kupigana nje ya nchi:

• Jesca Mfinanga (Afrika Kusini):

  “Tiliyopitia Sauzi yanasikitisha. Unafika ugenini unakuta mazingira ni tofauti kabisa na mkataba. Chakula, mazingira ya mazoezi na ratiba za uzito vinabadilishwa ghafla ili kukuondoa mchezoni. Wanajua huna mwanasheria, hivyo wanatumia fursa hiyo kumbeba bondia wao.”

• Fadhili Majiha ‘Kiepe Nyani’ (Indonesia):

  “Mwaka 2016 tulivyoenda Indonesia, kuna tabia ya kukupa pambano lakini hujui maelezo ya kina. Unapanda ndege, ukila au kunywa chochote unaambiwa gharama hizo zitakatwa kwenye fedha yako ya pambano. Kwa sababu huna uelewa, unajikuta unakubali tu.”

• Egine Kayange (Afrika Kusini):

  “Ilinifundisha somo kubwa sana. Nchi za nje huwezi kumwamini kila mtu. Lazima uhakikishe mikataba yako imenyooka vizuri kabla ya kuondoka nyumbani.”

4. Wataalamu Wanasemaje?

Mwenyekiti wa Chama cha Mabondia wa Kulipwa Nchini (TPBA), Japhet Kaseba, anakiri kuwa ingawa matatizo haya yameanza kupungua, bado kuna haja kubwa ya kutoa elimu endelevu kwa mabondia.

“Sisi wadau na taasisi tunatakiwa kuhakikisha mabondia wanapata uelewa wa kutosha ili waweze kujitetea na kulinda haki zao. Wasipojielewa, watu wachache wanawavunja nguvu, wanakata tamaa na kuona ngumi hazilipi, mwisho wake wanaacha mchezo.” — Japhet Kaseba.

Njia ya Kutokea: Nini Kifanyike?

Ili Tanzania iweze kulinda na kuendeleza vipaji vya mabondia wake kimataifa, haitoshi tu kuandaa wachezaji wenye nguvu za kupigana. Inahitajika kuanzishwa kwa mfumo thabiti utakaosaidia:

1. Elimu ya Sheria na Mikataba: Kutoa mafunzo kwa mabondia na mameneja wao kabla ya kusaini mikataba ya nje.

2. Usimamizi Rasmi: Kuhakikisha kila bondia anayekwenda nje anasindikizwa au kuwakilishwa na timu inayoelewa sheria za mchezo huo kimataifa.

3. Ulinzi wa Taasisi: Vyama vya ngumi nchini kuingilia kati na kuweka mikakati ya kulinda haki na maslahi ya wachezaji wanapokuwa ugenini.